احراز کیفیت عملیاتی (OQ) اتاق تمیز مطابق با استاندارد ISO14644 (چارچوب، آزمونها، معیارهای پذیرش و مستندسازی)
تاریخ انتشار

چکیده
احراز کیفیت عملیاتی (Operational Qualification یا OQ) مرحلهای از چرخه تأیید اتاق تمیز است که در آن اثبات میشود تجهیز نصبشده شامل HVAC، فیلترهای HEPA/ULPA، تجهیز کنترل کننده و تجهیزات جانبی، در محدودههای عملیاتی پیشبینیشده عملکرد مورد انتظار را دارد.
مجموعه استانداردهای ISO14644 مبنای فنی بینالمللی برای طبقهبندی، آزمون، پایش و بهرهبرداری اتاقهای تمیز است. این مقاله جایگاه OQ در چرخه عملکرد اتاق تمیز، آزمونهای اصلی، روش نمونهبرداری ذرات، معیارهای پذیرش، ساختار پروتکل و گزارش و ارتباط OQ با الزامات GMP را بهصورت کاربردی مرور میکند.
1. مقدمه
اتاق تمیز محیطی کنترلشده است که غلظت ذرات معلق هوا، و در صورت نیاز دما، رطوبت، فشار و آلودگی میکروبی در آن مدیریت میشود. صنایع دارویی، تجهیزات پزشکی، غذایی با فرایند حساس، الکترونیک و نیمههادیها از آن استفاده میکنند. اتکا به اتاق تمیز بدون شواهد مستند ممکن نیست؛ بنابراین پیش از بهرهبرداری باید نشان داده شود که طراحی، نصب و عملکرد آن با نیازمندیهای کاربر (URS) مطابقت دارد. این شواهد در قالب چرخه DQ، IQ، OQ و PQ تولید میشود.
2. مجموعه استانداردهای ISO14644 و جایگاه آنها در OQ
بخشهایی از ISO14644 که بیشترین ارتباط را با OQ دارند عبارتاند از:

توجه: ویرایشهای این استانداردها بهروزرسانی میشوند و همواره باید ویرایش معتبر و مورد توافق قرارداد یا سیستم کیفیت مبنا قرار گیرد.
3. جایگاه OQ در فرایند تأیید
• DQ (تأیید طراحی): بررسی اینکه طراحی پاسخگوی URS و الزامات مقرراتی است.
• IQ (تأیید نصب): بررسی نصب صحیح تجهیزات، نقشهها، گواهی کالیبراسیون و مواد.
• OQ (تأیید عملیاتی): اثبات عملکرد تجهیز در محدودههای عملیاتی، معمولاً در حالت at-rest و در صورت لزوم تحت شرایط چالشی.
• PQ (تأیید عملکرد): اثبات عملکرد پایدار در شرایط واقعی تولید و حالت operational.
ISO14644-4سه حالت وضعیت بهره برداری ( Occupancy states ) را تعریف میکند:
as-built (ساختهشده و بدون تجهیزات)
at-rest (تجهیزات نصب و فعال، بدون پرسنل)
operational (در حال بهرهبرداری با پرسنل و فرایند).
OQ معمولاً در حالت at-rest انجام میشود، اما برخی آزمونها مانند مطالعه الگوی جریان هوا میتوانند در حالت operational نیز تکرار شوند.
4. پیشنیازهای شروع OQ
1. تکمیل و تأیید گزارش IQ و بسته شدن انحرافات باز مؤثر بر OQ.
2. تکمیل تنظیم و بالانس HVAC (Test and Balance) و ثبت نتایج.
3. معتبر بودن کالیبراسیون همه ابزارها: شمارنده ذرات، فتومتر/مولد آئروسل، بادسنج، مانومتر، دماسنج و رطوبتسنج، با ردیابیپذیری به استاندارد ملی یا بینالمللی.
4. نظافت نهایی و ضدعفونی طبق دستورالعمل.
5. تأیید پروتکل OQ توسط واحدهای مهندسی، تولید و تضمین کیفیت.
6. آموزش پرسنل مجری و ثبت تغییرات.
5. آزمونهای اصلی OQ
5-1. شمارش ذرات معلق و طبقهبندی (ISO14644-1)
طبق ISO 14644-1:2015 کلاس پاکیزگی با عدد N مشخص میشود و باید همراه با حالت Occupancy states (as-built، at-rest یا operational) و اندازهی ذره (از ≥ 0.1 تا ≥ 5 µm) اعلام شود. حداکثر غلظت مجاز هر اندازه در جدول 1 آمده است؛ این اعداد فقط معیار طبقهبندیاند.
جدول 1 — حداکثر غلظت مجاز ذرات (ذره بر مترمکعب) در کلاسهای ISO

حداقل تعداد نقاط نمونهبرداری (NL) از جدول 2 به دست میآید؛ اگر مساحت بین دو مقدار بود، مقدار بزرگتر انتخاب میشود. در جریان یکطرفه، مساحت برابر سطح مقطع عمود بر جریان هواست.
جدول 2 — حداقل تعداد نقاط نمونهبرداری بر حسب مساحت (ISO 14644-1:2015 جدول A.1)

برای مساحت بیشتر از :NL-27*(A/1000) 1000m² و نتیجه به عدد صحیح بعدی گرد میشود. نقاط باید یکنواخت توزیع شوند و در ارتفاع کار قرار گیرند.
حجم نمونه در هر نقطه از رابطه زیر به دست میآید:
Vs = (20 / Cn,m) × 1000 لیتر
که در آن Cn,m حد کلاس برای بزرگترین اندازه ذره مورد نظر بر حسب ذره بر مترمکعب است. حداقل حجم نمونه 2 لیتر و حداقل زمان نمونهبرداری 1 دقیقه است. مقدار میانگین شمارش در هر نقطه نباید از حد کلاس تجاوز کند.
در صنایع دارویی، الزامات تکمیلی GMP (بهویژه پیوست 1 ویرایش 2022 راهنمای GMP اروپا) برای ذرات ≥ 5 µm و کلاسهای A تا D نیز باید لحاظ شود.
5-2. اختلاف فشار هوا
اختلاف فشار بین اتاقهای مجاور و نسبت به محیط بیرون با مانومتر یا حسگر کالیبره سنجیده میشود، در حالی که دربها بستهاند. ISO14644-4 محدوده مرسوم 5 تا 20 پاسکال را مرجع میداند؛ در کاربردهای دارویی معمولاً اختلاف 10 تا 15 پاسکال بین مناطق با کلاس متفاوت مورد انتظار است. باید پایداری فشار هنگام باز و بسته شدن دربها و عملکرد هشدارها نیز بررسی شود.
اصل حاکم بر کنترل اختلاف فشار این است که هوا همیشه از منطقهی تمیزتر به سمت منطقهی آلودهتر جریان یابد، بنابراین بالاترین فشار مثبت در اتاق با بالاترین کلاس پاکیزگی برقرار میشود و در مواردی که کنترل آلودگی اهمیت دارد (مثل مواد پودری قوی یا عوامل بیولوژیک)، اتاق با فشار منفی و با ایرلاک طراحی میشود که بسته به نوع آن (cascade، bubble یا sink) نقش حائل فشاری را ایفا میکند. سنجش باید پس از پایدار شدن سیستم HVAC، با حسگرهای دارای گواهی کالیبراسیون معتبر و دقت مناسب در محدودهی چند پاسکال، و ترجیحاً با ثبت پیوستهی دادهها بهجای یک قرائت لحظهای انجام شود. در آزمون باز و بسته شدن درب، افت موقتی فشار طبیعی است و ملاک پذیرش بازگشت فشار به مقدار مجاز در مدت کوتاهی پس از بسته شدن درب و حفظ جهت صحیح جریان هوا در درگاه باز است که با آزمون دود هم قابل نمایش است. آستانههای هشدار (Alert و Action) نیز باید تعریف شوند، عملکردشان با ایجاد عمدی انحراف فشار آزموده شود و تأخیر زمانی آنها طوری تنظیم گردد که باز و بسته شدن عادی دربها هشدار کاذب ایجاد نکند؛ در نهایت، همهی نتایج بههمراه شمارهی تجهیزات، تاریخ کالیبراسیون، شرایط آزمون، معیارهای پذیرش و اقدامات اصلاحی در صورت وجود انحراف باید مستند شود.
